Met mijn kinderen speel ik wel eens Koehandel. Iedere speler krijgt bij dit spel een aantal geldkaarten waarmee je dierenkaarten kunt kopen. Bij ons stijgt altijd gejuich op als er een ezelskaart wordt getrokken. Dan ontvangt iedereen namelijk extra geld. Omdat het aantal dierenkaarten niet toeneemt, betekent dit maar één ding: inflatie. En mijn kinderen lijden duidelijk aan geldillusie.
Margreet Schuit
DNB Divisie Toezicht Beleid. Bijdrage op persoonlijke titel.
In ons huidige pensioenstelsel speelt geldillusie eveneens een rol. Pensioendeelnemers onderschatten hoe inflatie de koopkracht van hun pensioen uitholt. Dat is enigszins verklaarbaar. Inflatie is een abstract begrip. De door het CBS berekende officiële inflatie ervaren mensen immers niet persoonlijk. Iemand die niet rookt, drinkt en geen auto rijdt voelt een andere inflatie dan mensen die hier wel geld aan uitgeven. Bovendien is ‘inflatievoelen’ lastig. Houdt u precies bij wat u elke maand koopt en welke prijzen er zijn gestegen? Van prijsdalingen zijn consumenten zich vaak niet eens bewust. Een computer die voor dezelfde prijs wordt aangeschaft als een paar jaar geleden, maar die veel sneller is en veel meer geheugen heeft, is volgens de ‘zuivere’ prijsmeting van het CBS in prijs gedaald. Voelt dat ook zo?
Voor de meeste gepensioneerden is het lastig om hun koopkrachtverlies als gevolg van het niet ontvangen van een toeslag in te schatten. Het verlagen van hun nominale pensioen voelt als een direct verlies. Daarentegen ervaren ze het achterwege laten van een toeslag als een niet gerealiseerde winst. Gevoelsmatig komt een verlies bovendien harder aan. Er zijn dus nogal wat psychologische drempels te slechten voordat het korten op pensioen op dezelfde manier wordt ervaren als het achterwege laten van een toeslag.
Onderzoek met hersenscans laat zien dat mensen een prettiger gevoel hebben bij hoge geldbedragen dan bij lagere, ook al is de koopkracht gelijk. Bij kleine kinderen die nog niet kunnen tellen werkt dit nog veel sterker. Ik heb wel eens een psychologisch experimentje gedaan bij mijn dochtertje: je legt twee rijen van zes pepernoten naast elkaar, waarbij je in de ene rij de pepernoten verder uit elkaar legt dan in de andere rij. Kinderen kiezen dan steevast voor de langere rij. Het doorsneebrein van een volwassene werkt als het om financiële zaken gaat nog net zo. Zo bezien is korten op pensioenuitkeringen niet alleen vanuit zekerheidsmotief een ultimum remedium, maar ook vanwege de psyche van mensen. Toch iets om rekening mee te houden bij het opstellen van een nieuw pensioencontract en het zoeken naar een balans tussen zekerheid en de kans op toeslagen.
