Het verdwijnen van de buffers na de kredietcrisis, rapporten van diverse onderzoekscommissies en meer recente ontwikkelingen op financiële markten, hebben de focus op risicobeheersing versterkt. De behoefte aan het versterken van de ‘countervailing power’ en invulling geven aan de eigen onafhankelijke uitvoering van risicomanagement is hierdoor toegenomen bij pensioenfondsen.
Jan Wenting CFA, Senior Risk Manager Pensioenfonds Metalektro
Marleen Koetsier CFA PRM, senior manager Financial Risk Management – KPMG Advisory
De afgelopen jaren hebben enkele bestuursbureaus van pensioenfondsen een eigen riskmanagement ingericht. Bij enkele fondsen is deze nieuwe functie nu één tot twee jaar operationeel. Om ervaringen en kennis in het uitvoeren van deze functie te delen heeft PME (Pensioenfonds van de Metalektro) een bijeenkomst georganiseerd. In deze eerste bijeenkomst was tevens specifiek aandacht voor de risicobeheersing van alternatieve beleggingen. ABP (Alae Laghrich), PFZW (Coen Weerkamp), PMT (Hartwigh Liersch), Stichting Shell Pensioenfonds (Henk Sytze Meerema) en Spoorweg Pensioenfonds Beheer (Jan Fluit) namen aan de middag deel, net als Marleen Koetsier (KPMG) die bij een aantal bestuursbureaus ondersteuning heeft geleverd bij het opzetten en (tijdelijk) invulling geven aan de risk functie. Vanuit PME waren Hans Sieraad en Jan Wenting aanwezig. Dit artikel is een verslag van enkele onderwerpen die aan bod kwamen.
Organisatorische inrichting
De riskfunctie is op het bestuursbureau vaak onafhankelijk van de beleggingsfunctie ingericht. Hierdoor wordt een onafhankelijk oordeel over bijvoorbeeld nieuwe beleggingsvoorstellen en de toetsing van verantwoordingrapportages vanuit de uitvoeringsorganisatie gewaarborgd. De riskmanager werkt hierin samen met de beleggingsdeskundige maar heeft zijn eigen oordeelsvorming. Dit is in lijn met het breed geaccepteerde model voor de inrichting van risicomanagement conform drie verdedigingslinies. Hierbij moet worden aangetekend dat voor een organisatie met een beperkte omvang, zoals een bestuursbureau, de tweede lijn vaak slechts uit één of enkele personen bestaat. Tijdens de bijeenkomst werd duidelijk dat de inrichting van de derde lijn, bij een financiële onderneming ook wel de interne auditfunctie genoemd, op verschillende manieren wordt ingericht. Deze functie kan bijvoorbeeld worden ondergebracht bij een auditcommissie of een riskcommissie. De primaire (lijn)verantwoordelijkheid (eerste lijn) wordt ingevuld door bijvoorbeeld de beleggingscommissie en/of de afdeling beleggingen op het bestuursbureau. Kortom, er zijn verschillende modellen denkbaar en werkend in de praktijk. De essentie is dat er voldoende aandacht en een onafhankelijke kijk is op risico’s. De focus ligt vooralsnog vaak op het vermogensbeheer. Wel kwam naar voren dat binnen besturen de behoefte bestaat aan een meer integraal overzicht van alle risico’s voor het pensioenfonds, waaronder ook pensioenbeheer en strategie.
Het werk van de riskmanager
Waar houdt de riskmanager zich mee bezig? Hoe is zijn rol richting het bestuur ingevuld? Ook deze aspecten zijn in de praktijk verschillend vormgegeven. Als we kijken naar de stappen in het risicomanagementproces dan kunnen de werkzaamheden van de riskmanager als volgt ingedeeld worden:
Stap 1 – identificatie
• De riskmanager brengt de verschillende risico’s in kaart. Een praktische manier kan zijn om dit in vullen met behulp van een workshop voor het bestuur waarin bestuursleden risico’s identificeren en beoordelen.
• De riskmanager volgt actief ontwikkelingen die van belang zijn voor het pensioenfonds op het gebied van risicomanagement om nieuwe risico’s te signaleren en adviseert hierover aan het bestuur. De riskmanager onderhoudt hierover ook contacten met zijn ‘peers’.
Stap 2 – meting van risico’s
• De riskmanager analyseert de wijze waarop risico’s gemeten worden. Dit kan bijvoorbeeld betrekking hebben op strategische risico’s op dekkingsgraadniveau, maar ook op verschillende methoden voor het meten van tracking errors van individuele beleggingscategorieën en het uitvoeren van gevoeligheids- en scenarioanalyses.
• De riskmanager evalueert of risico’s van alternatieve beleggingen voldoende terugkomen in de reguliere rapportages en of uitvoering hierop conform het beleid is.
• Een aantal fondsen kent daarnaast ook nog verschillende risiconiveaus. Waarbij op basis van gemeten risico’s wordt bepaald of de positie van het fonds nog actiever gemonitord moet worden.
Stap 3 – beleid en beheersing
• De riskmanager stelt het risicobeleid op ter vaststelling door het bestuur en draagt zorg voor de implementatie.
• De riskmanager geeft input op het beleggingsplan.
• De riskmanager geeft input op nieuwe beleggingsvoorstellen die gedurende het jaar door de vermogensbeheerder worden gedaan. Tijdens de bijeenkomst werd onder andere een manier besproken om dit in te vullen met een sjabloon dat alle risico’s behandelt.
• De riskmanager signaleert op basis van bijvoorbeeld incidenten of, en zo ja, waar aanvullende beheersmaatregelen nodig zijn.
Stap 4 – monitoring en rapportage
• De riskmanager analyseert risico’s in de rapportages vanuit de uitvoeringsorganisatie(s) en toetst of risico’s binnen afgesproken limieten zijn.
• De riskmanager filtert de verantwoordingsinformatie voor het bestuur zodat dit zich op de belangrijkste elementen kan richten.
• De riskmanager heeft periodiek overleg met zijn counterpart bij de uitvoeringsorganisatie.
Stap 5 – controle en bijsturing
• De riskmanager rapporteert aan het bestuur over limietoverschrijdingen en actuele risico’s.
• De riskmanager beoordeelt voorstellen voor bijsturing van het beleid van de uitvoeringsorganisatie(s).
• De riskmanager draagt er zorg voor dat in crisissituaties gehandeld wordt conform vooraf afgesproken crisisplannen en -procedures.
Bovenstaande omschrijving van werkzaamheden verschilt per fonds op onderdelen maar geeft een indruk van de belangrijkste taken.
Opstellen van een risk-dashboard
Een risk-dashboard kan helpen om informatie vanuit verschillende rapportages per risico samen te vatten en inzicht te geven in de actuele status per risico. Het is inzichtelijk om op te nemen hoe risico’s zich door de tijd heen ontwikkelen en aan te geven of risico’s binnen de normen liggen. Een dashboard waarin alle belangrijke risico’s zijn opgenomen biedt een goed totaaloverzicht van het actuele risicoprofiel van het fonds.
Alternatieve beleggingen
Een belangrijk kenmerk van alternatieve beleggingen is dat deze vaak illiquide zijn. Dit brengt met zich mee dat de waardering complexer is dan bij liquide categorieën als aandelen. Een mogelijkheid om dit risico te mitigeren is door te werken met second opinions over de waardering. Het inhuren van experts kan tevens een oplossing zijn bij het beoordelen van de waardering en risico’s van specifieke alternatieve beleggingscategorieën, om op deze manier de countervailing power vanuit het pensioenfonds richting de vermogensbeheerder verder te versterken.
Uitdagingen
Risicomanagement is de afgelopen jaren bij pensioenfondsen verder aangescherpt en het inzicht in risico’s is meer expliciet gemaakt. De huidige lage dekkingsgraden, de aanhoudende onrust op financiële markten en het nieuwe pensioenakkoord bieden pensioenfondsen en hun riskmanagers de komende jaren voldoende uitdagingen om goed grip te blijven houden op actuele ontwikkelingen en de impact hiervan op het fonds.
