Pensioen in de toekomst: naar een nieuw sociaal akkoord

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 4 2019

MIKE MANSFIELD, PROGRAM DIRECTOR AEGON CENTER FOR LONGEVITY AND RETIREMENT Rubriek: Beleid
Geplaatst op 22-10-2019
Pensioen in de toekomst: naar een nieuw sociaal akkoord Hoe we ons voorbereiden op onze oude dag is een van onze grootste kansen én meest urgente uitdaging tegelijkertijd. Mensen leven langer en hebben dus de beschikking over extra tijd. We gaan onze prioriteiten in het leven heroverwegen. Hoelang blijven we werken voor we met pensioen gaan? Hoe ziet de pensioenperiode eruit? En hoe bereiden we ons daarop voor? Daar zijn we zélf verantwoordelijk voor. Maar we kunnen daar zeker hulp bij gebruiken, zo blijkt uit een internationaal onderzoek dat Aegon de afgelopen 8 jaar liet uitvoeren. De uitkomsten stimuleren om over de grenzen te kijken van het huidige sociaal akkoord. Dit artikel geeft een aanzet daartoe.

In het huidige sociale akkoord tussen kabinet en sociale partners zijn afspraken gemaakt over het versterken van de arbeidsmarkt en sociale zekerheid. Van burgers wordt steeds meer verwacht dat ze zelf verantwoordelijkheid nemen. Dat geldt ook voor de opbouw, het plannen en financieren van hun pensioen. Toch zijn velen onvoldoende toegerust voor die verantwoordelijkheid. Een deel van de bevolking loopt het risico dat hun pensioen niet goed geregeld is. We hebben een nieuw sociaal akkoord nodig dat gebaseerd is op duurzame solidariteit. Een akkoord waarin het geregeld wordt dat iedereen de kans krijgt een goed en passend pensioen op te bouwen. Want na pensionering gaat het leven nog door. Betrek bij het creëren van een gezonde financiële toekomst naast de overheid, pensioenfondsen en sociale partners veel meer andere disciplines. Denk hierbij aan scholing, gezondheidszorg, woningbouw, technologische innovatie, voorlichting en de financiële sector.

Bewustzijn vergroten
Aegon heeft sinds 2012 in 15 verschillende landen – waaronder Nederland – onderzoek gedaan naar de houding van mensen ten opzichte van pensioen en hun bereidheid om daarvoor te sparen. Dit onderzoek doen we om het bewustzijn te vergroten en de dialoog te stimuleren over trends, problemen en kansen rondom levensduur, vergrijzing en pensioen(on)zekerheid. Vorig jaar riepen we op tot een nieuw sociaal akkoord, en schetsten we de contouren voor het pensioen in de 21ste eeuw. Afgelopen mei gaven we een vervolg aan deze oproep met een rapport, gericht op het bereiken van een duurzaam pensioen in een veranderende wereld. De conclusie is dat we meer moeten doen om mensen te helpen zich beter voor te bereiden op hun pensioen. Zowel in de opbouw, op het pensioenmoment zelf als in de periode na pensionering.

Een paar opvallende punten uit het rapport:
- Slechts 29% van de werknemers wereldwijd heeft er vertrouwen in comfortabel met pensioen te kunnen gaan. In Nederland is dat 33%.
- Iets minder dan een kwart van de mensen (23%) heeft er vertrouwen in dat gezondheidszorg nog betaalbaar is tegen de tijd dat zij met pensioen gaan. In Nederland is dat met 18% zelfs nog lager.
- Wereldwijd maakt 41% zich minstens één keer per maand zorgen over hun financiële langetermijnplannen. In Nederland is dat slechts 23%.
- Uit ons onderzoek bleek dat slechts 27% van de Nederlanders alle zogenoemde ‘Big Three’ financiële kennisvragen op het gebied van rente, inflatie en risicospreiding konden beantwoorden. Hier is nog veel kenniswinst te halen. De ‘Big Three’ is ontwikkeld door drs. Annamaria Lusardi en Olivia Mitchell.

Hoewel Nederlanders zich minder zorgen maken over hun financiële planning op de lange termijn, is het zorgwekkend dat zo weinig mensen vertrouwen hebben in andere aspecten van hun pensioen. Een gezonde financiële toekomst gaat niet alleen over sparen voor een inkomen na pensionering, het gaat ook over gezondheid en het up-to-date houden van vaardigheden. En over het aanpassen aan de veranderingen op de arbeidsmarkt, om te kunnen blijven werken tot de pensioendatum. Het is essentieel dat mensen daar ook bij worden geholpen.

Het onderzoek laat de noodzaak zien van een integrale pensioenplanning op basis van vijf fundamentele uitgangspunten voor een goede pensioenvoorbereiding.
1. Begin vroeg met regelmatig sparen. Als een 20-jarige 8% van zijn jaarsalaris apart legt, is het beleggingsrendement inclusief inflatie gelijk aan een pensioeninkomen van 153% van zijn huidige inkomen. Start je op je 30ste, dan is dat slechts 80%.
2. Stel een pensioenstappenplan op. Verwerk hierin ook de mogelijke kosten voor toekomstige zorg. Het maakt prioriteiten inzichtelijk en je weet wanneer het plan bijgesteld moet worden. Uit ons onderzoek blijkt dat wereldwijd slechts 16% van de mensen een pensioenplan op papier heeft. In Nederland is dat nog minder: 12%.
3. Maak een back-up-plan om onvoorziene gebeurtenissen op te kunnen vangen. Wat bij slechte gezondheid of vroegtijdige pensionering? Het is abstract en daardoor moeilijk in te schatten, maar een worstcasescenario opent wel de ogen.
4. Streef naar een gezonde levensstijl. Het is een belangrijke factor bij de voorbereiding op een comfortabel en actief pensioen. Lichamelijk fit geeft op de lange duur meer levensgenot.
5. Omarm ‘levenslang leren’. Permanente educatie houdt beroepsvaardigheden actueel en relevant. Dan kan men zich aanpassen aan veranderingen op de arbeidsmarkt en blijven werken totdat het tijd is om met pensioen te gaan. Mensen die blijven leren, staan ook open om financiële zaken te doorgronden.Dat geldt beslist niet alleen voor hoger opgeleiden.

Multi-stakeholderbenadering
Het voorgestelde nieuwe sociaal akkoord onderstreept het belang van een multi-stakeholderbenadering. Een nieuw sociaal akkoord is alleen succesvol als verschillende partijen bereid zijn samen te werken en over grenzen heen te stappen om mensen te stimuleren om zelf hun financiële verantwoordelijkheid te nemen. Denk hierbij naast de traditionele sociale partners ook aan de overheid, pensioenfondsen, gezondheidszorg, scholing enz. Die samenwerking is nodig om mensen te stimuleren meer actie te ondernemen en meer verantwoordelijkheid te nemen om zich voor te bereiden op een ook financieel gezond langer leven. Op tijd beginnen en doelbewust plannen is hierbij essentieel.

Werkgevers spelen een belangrijke rol bij het voorbereiden naar het pensioen. Maar zij kunnen in een eerdere fase al coachen op het financiële aspect van het pensioensparen, gezonder leven en educatie. Zij kunnen helpen bij het opstellen van pensioenspaarplannen, informeren over de gevolgen van bepaalde pensioenkeuzes en hoe de financiën in goede conditie te houden. En als een werknemer richting de pensioendatum gaat, hem of haar helpen naar deze nieuwe levensfase.

Financiële instellingen spelen ook een belangrijke rol bij het helpen van hun klanten bij het opstellen van een pensioenstrategie en het back-upplan. In zo’n plan moeten ook de bestedingsideeën van het pensioenvermogen of -uitkering worden doorgerekend. Is het haalbaar en reëel? Want elke week naar Parijs om oesters te eten kost nu eenmaal meer dan een paar keer per jaar een kampeervakantie op Texel. Het doel van een doordachte pensioenstrategie is een realistisch inkomen na pensionering te behalen dat de rest van het leven meegaat.

Rol overheid
Regeringen orkestreren de pensioensystemen van hun land. Zij moeten een belangrijke rol blijven spelen bij het inkomen en de gezondheidszorg bij pensionering. Ze hebben de verantwoordelijkheid over een goede sociale structuur en het op lange termijn waarborgen van uitkeringen en zorg. Het sparen voor later kan met fiscale prikkels aangemoedigd worden. Dat gebeurt in Nederland door pensioensparen via pensioenfondsen niet te belasten. Dat gebeurt pas in de uitkeringsfase.
De overheid heeft ook belang bij het stimuleren van de continuïteit in productiviteit van mensen naarmate zij ouder worden. Gezonde en gemotiveerde werknemers maken immers minder gebruik van uitkeringen en zorg en leveren een grotere bijdrage aan de staatskas. Het is dan ook in het belang van de overheid om werknemers te helpen om hun financiële zaken beter te begrijpen en te managen door ze samen met uiteenlopende disciplines hierin te begeleiden. Er zijn samenwerkingsverbanden denkbaar met gezondheidszorg, scholing, lokale overheidsorganisaties en de financiële sector, zoals pensioenfondsen.

Herverdeling verantwoordelijkheden
Aan de ene kant willen mensen meer zeggenschap over ‘hun pensioenpotje’ en aan de andere kant hebben ze er geen zin in of ontbreekt de kennis om zelf het heft in eigen hand te nemen. Het nieuwe sociaal akkoord moet tegemoetkomen aan de behoefte aan deze herverdeling van verantwoordelijkheden. Het moet mensen in staat stellen hun pensioen voor te bereiden en te financieren en er tegelijkertijd ervoor zorgen dat de nodige (hulp)middelen en infrastructuur beschikbaar zijn. Met respect voor de principes van duurzaamheid en solidariteit en tegelijkertijd zorgen voor adequate vangnetten waardoor er geen armoede op oudere leeftijd voorkomt. Het moet voorkomen dat kwetsbare groepen achterblijven. Het succes van een nieuw sociaal akkoord hangt af van de bereidheid van alle betrokkenen en belanghebbenden om nieuwe samenwerkingsrelaties aan te gaan. Alles op basis van gemeenschappelijke doelstellingen, wederzijdse voordelen en vertrouwen.

De ‘Big Three’ Financial Literacy https://www.aegon.com/contentassets/ 082fbfef69e647f4abc586c7d88cdc77/ global-report-200519.pdf#page=47