Financieel APK vergroot inzicht in pensioen

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 4 2017

Mr. drs. Karina Raaijmakers, hoofd toezicht Verzekeren en Pensioenen AFM en prof. mr. dr. Femke de Vries, bestuurder AFM portefeuille o.m. toezicht op Verzekeren, Pensioenen, Lenen, Sparen en Beleggen en bijzonder hoogleraar Toezicht RUG Rubriek: Compliance en integriteit
Geplaatst op 19-09-2017
Financieel APK vergroot inzicht in pensioen Het zit niet zo in ons om na te denken over ons pensioen. De oorzaken hiervan zijn talrijk. Het gevolg is dat een groot deel van de Nederlanders geen idee heeft of hij straks een toereikend pensioen heeft. Deze onzekerheid belemmert het tijdig nemen van maatregelen om een pensioentekort te voorkomen en ondermijnt het vertrouwen in ons pensioenstelsel. In deze bijdrage gaan wij in op de vraag wat maakt dat we niet graag nadenken over ons pensioen. En wat we hieraan kunnen doen.

karina

Karina Raaijmakers


Een toereikend pensioen?

Op de vraag wat een toereikend pensioen is, zijn verschillende antwoorden denkbaar. In sommige landen wordt een pensioen als toereikend bestempeld als het maandelijks te besteden bedrag uitkomt boven de armoedegrens. In andere landen, waaronder Nederland, zijn we geneigd de lat hoger te leggen en een toereikend pensioen te beschouwen als een pensioen dat huishoudens in staat stelt hun levensstandaard na pensionering voort te zetten1. Ongeacht de definitie, geldt dat als we ten onrechte denken dat we na pensionering een toereikend pensioen zullen hebben, we afstevenen op een voorzienbare teleurstelling. Als deze teleurstelling pas aan de oppervlakte komt na pensionering, dan hebben we nauwelijks nog mogelijkheden om hieraan iets te doen. Om die reden is het nodig dat we middelen krijgen aangereikt om al tijdens ons werkzame leven de vraag te beantwoorden of we naar verwachting op termijn een toereikend pensioen zullen hebben. En dat we worden gestimuleerd deze middelen te gebruiken.

Systematisch irrationeel

Nog niet zo heel lang geleden werd de economische theorie gedomineerd door het denken dat mensen volkomen rationeel zijn. We zouden in staat zijn om grote hoeveelheden informatie moeiteloos te doorgronden en op basis daarvan de best denkbare beslissing te nemen. De homo economicus pur sang. Inmiddels weten we beter. Wij zijn allemaal irrationeel2. Het ontbreekt ons niet alleen aan de capaciteiten, maar ook aan de motivatie om een rationele beslissing te nemen. In plaats daarvan maken we intuïtieve keuzes en laten we ons leiden door vuistregels (heuristieken) en systematische denkfouten (biases). Dit helpt ons om in een complexe wereld te kunnen navigeren, maar kan ook tot suboptimale resultaten leiden.

Een aantal vuistregels en systematische denkfouten die algemeen gelden, heeft specifiek in de context van pensioen een groot effect3.
- We kunnen ons afsluiten voor een onderwerp wanneer we er een negatieve associatie mee hebben, zoals ‘ouder worden’ (affect en ostrich effect).
- We zijn georiënteerd op de korte termijn en hebben niet altijd de wilskracht om geld apart te zetten voor later (present bias).
- We stellen het nemen van beslissingen uit door de complexiteit van pensioen en het gebrek aan handelingsperspectief (uitstelgedrag).
- We gaan op zoek naar informatie die we herkennen en zien alleen informatie die bevestigt dat we het juiste doen of hebben gedaan (confirmation bias).
- We doen liever niets dan spijt krijgen van een nog te nemen beslissing (status quo bias).
- We overschatten onze eigen capaciteit om eventuele pensioentekorten op te kunnen vangen (overconfidence).
- We vergelijken onszelf met anderen en passen ons gedrag op hen aan (sociale vergelijking).
In 2015 stelde de AFM in het rapport ‘Neem drempels weg’ vast dat een aantal van bovenstaande vuistregels en systematische denkfouten zo sterk is dat we liever in het geheel niet nadenken over pensioen: affect, present bias en sociale vergelijking4. Oftewel: pensioen is niet interessant, omdat we het associëren met oud worden, we de zorgen en geneugten van vandaag belangrijker vinden dan die van later en het geen onderwerp is waarover we met vrienden spreken.

Zonder integraal financieel overzicht geen financieel inzicht

Als het ons al lukt om over de belangrijkste mentale drempels heen te stappen en ons te verdiepen in ons pensioen, dan worden we geconfronteerd met een volgend obstakel: complexiteit. Deze complexiteit zit in ons huidige pensioenstelsel, maar komt ook voort uit een gebrek aan een integraal financieel overzicht.
Hoewel er met de digitale omgeving van mijnpensioenoverzicht.nl een aanzienlijke stap is gezet om alle informatie over de eerste en tweede pijler samen te brengen, ontbreekt het nog aan toegankelijke manieren om een integraal financieel overzicht te genereren. Hiermee bedoelen we een overzicht van alle financiële producten en vermogensbestanddelen van een consument, zoals spaar- en beleggingsrekeningen, de waarde van de eigen woning, de hypotheekschuld en eerste-, tweede- en derdepijlerpensioenproducten. Pas als er sprake is van een integraal financieel overzicht kan de volgende stap op de weg naar financieel inzicht gezet worden. Dit is het beantwoorden van de vraag in welke mate de eerste en tweede pijler en aanvullende financiële producten en vermogensbestanddelen leiden tot het inkomen dat een consument nodig denkt te hebben na pensionering. Voor het gemak duiden we deze vraag in het vervolg van dit artikel aan als de ‘heb-ik-genoeg- voor-later-vraag’.

Financieel APK
Een financieel APK kan dienen als betrouwbare en laagdrempelige manier om de ‘heb-ik- genoeg-voor-later-vraag’ te beantwoorden. Het is weinig consumenten gegeven om de ‘heb-ik-genoeg-voor-later-vraag’ zelfstandig te beantwoorden. Het is echter wel cruciaal dat elke consument deze vraag op meerdere momenten in zijn werkzame leven stelt en beantwoord (krijgt), omdat dit hem in staat stelt maatregelen te nemen als blijkt dat hij afstevent op te weinig pensioeninkomen. Hoe eerder blijkt dat dit het geval is, hoe meer mogelijkheden de consument nog heeft om daar iets aan te doen.

Wij zien een periodieke check-up van de financiële situatie – oftewel een financieel APK – als mogelijkheid om consumenten in staat te stellen eens in de zoveel jaar de ‘heb-ikgenoeg- voor-later-vraag’ te beantwoorden. Het gaat hierbij in onze beleving om financieel inzicht en niet om financieel advies. Dit onderscheid is relevant, omdat financieel advies meer diepgang heeft en moet voldoen aan specifieke wettelijke eisen5. Een financieel APK voldoet naar ons idee minimaal aan twee randvoorwaarden: het is toegankelijk en betrouwbaar.

Allereerst iets over de toegankelijkheid. In de huidige tijdsgeest past dat een financieel APK een digitale toepassing is die voor consumenten vanuit huis te benaderen is en financieel inzicht biedt. Digitaliseren van een financieel APK heeft als groot voordeel dat de kosten op een acceptabel niveau gehouden kunnen worden. Uit gesprekken met marktpartijen hebben wij begrepen dat een digitaal financieel APK al vanaf enkele tientjes mogelijk kan zijn. In deze gesprekken komt ook regelmatig de vraag op of een financieel APK aangeboden en gefinancierd zou moeten worden door de overheid. De gedachte achter een rol voor de overheid is dat financieel inzicht kan bijdragen aan het voorkomen van maatschappelijke problemen, zoals schuldenproblematiek en armoede. Wij begrijpen deze gedachtegang, maar denken vooralsnog dat er zonder tussenkomst van de overheid een adequate marktoplossing denkbaar is voor het bieden van financieel inzicht aan het brede publiek. Werkgevers hebben bijvoorbeeld een belang bij financieel gezonde werknemers en kunnen om die reden interesse hebben in het aanbieden van een financieel APK aan hun werknemers6. Voor specifieke kwetsbare groepen, bijvoorbeeld groepen die geen of zeer beperkt pensioen opbouwen via een werkgever, kunnen we ons een rol van de overheid voorstellen om te bevorderen dat het financieel APK ook daadwerkelijk wordt ingezet.

Ten slotte iets over de betrouwbaarheid. Een consument die gebruikmaakt van een financieel APK om inzicht te krijgen in zijn pensioen moet ervan uit kunnen gaan dat deze (digitale) toepassing uitkomsten genereert die recht doen aan de werkelijkheid. Er kan en mag geen sprake zijn van ongewenste sturing. Het risico op ongewenste sturing wordt bijvoorbeeld geïntroduceerd op het moment dat partijen die belang hebben bij een bepaalde uitkomst, bijdragen aan de financiering van de APK. Denk aan de situatie waarin een financieel adviseur de toepassing kosteloos aanbiedt, omdat het een mogelijkheid is klanten te dirigeren naar het (betaald) advieskanaal. In onze beleving moet iedere aanbieder van een financieel APK kunnen aantonen hoe de betrouwbaarheid van de uitkomsten wordt geborgd.

Test, learn, adapt

In dit artikel zijn we ingegaan op vuistregels en systematische denkfouten die ertoe leiden dat we (te) weinig nadenken over pensioen. En als we er al over nadenken, zorgen complexiteit en het ontbreken van een integraal financieel overzicht ervoor dat we slecht in staat zijn de ‘hebik- genoeg-voor-later-vraag’ te beantwoorden. Wij geloven dat een periodiek financieel APK op een toegankelijke en betrouwbare manier het inzicht in pensioen kan vergroten. Dit omdat het bijdraagt aan het overwinnen van een aantal specifieke mentale drempels en de complexiteit die samenhangt met pensioen. We realiseren ons echter ook dat we er daarmee nog niet zijn. Financieel inzicht alleen zorgt er nog niet voor dat consumenten ook actie nemen, indien nodig, om hun situatie te verbeteren. Ook op dat terrein spelen mentale drempels een rol. Een dubbele reden dus om te zoeken naar manieren om die mentale drempels te overwinnen. In dat kader kunnen we leren van de ervaringen in het Verenigd Koninkrijk. Het Britse behavioral insights team (BIT) deed verschillende gedragswetenschappelijke experimenten voor de Britse overheid. Op basis van die ervaringen formuleerden zij vier vuistregels. Wie de kennis uit de gedragswetenschap succesvol wil toepassen, doet er goed aan het gewenste gedrag respectievelijk Easy, Attractive, Social en Timely (EAST) te maken. Met Easy wordt bijvoorbeeld bedoeld dat complexe vragen zo eenvoudig mogelijk moeten worden gemaakt en dat zo mogelijk gebruik wordt gemaakt van standaardkeuzes. De meeste mensen zijn immers geneigd die standaardkeuze te volgen. Met Attractive wordt bedoeld dat de aandacht moet worden getrokken naar het gewenste gedrag. Het gewenste gedrag kan aantrekkelijk worden gemaakt door bijvoorbeeld het gebruik van gepersonaliseerde informatie. Social houdt in dat gebruik kan worden gemaakt van sociale vergelijkingen. We zijn immers geneigd het (goede) voorbeeld van anderen te volgen. Timely, ten slotte, betekent dat we goed moeten nadenken over de momenten waarop het gedrag van mensen beïnvloedbaar is. Dat is bijvoorbeeld het geval bij bepaalde life events. Het belangrijkste advies van het BIT-team is wat ons betreft het volgende: test, learn and adapt. Immers, als we willen weten wat mensen echt beweegt om zich te verdiepen in hun pensioen zullen we moeten testen, leren en aanpassen. De introductie van een financieel APK is hiervoor een mooi startpunt.

1 Knoef et al. (2017) gaan hierop uitgebreider in in het paper ‘De toereikendheid van pensioenopbouw na de crisis en pensioenhervormingen’ (Design Paper No. 68, Netspar Industry Paper Series).
2 Gedragseconomen en andere gedragswetenschappers tonen dit treffend aan met hun onderzoek, zoals beschreven door Dan Ariely in zijn boek Predictably Irrational (2008) en Daniel Kahneman in zijn boek Thinking, Fast and Slow (2011).
3 Deze heuristieken en biases worden uitvoeriger beschreven in ons rapport uit 2015: ‘Neem drempels weg, opdat Nederlanders in actie komen voor hun pensioen.’ In dit rapport zijn de verwijzingen naar relevante literatuur terug te vinden.
4 Zie hiervoor het rapport dat benoemd wordt in de voorgaande voetnoot.
5 Deze eisen vloeien voort uit de Wet op het financieel toezicht (Wft). Als een financieel APK zich concentreert op het bieden van financieel inzicht heeft dit gevolgen voor hoe ver de uitkomst kan gaan. Zo mag er geen aanbeveling worden gedaan voor een specifiek financieel product van een specifieke aanbieder. Op dit moment werken we aan een document, waarmee we marktpartijen willen helpen om te bepalen wat wel/ niet binnen de reikwijdte van het bieden van financieel inzicht valt.
6 Wijzer in Geldzaken lanceerde in mei 2017 de website www.financieelgezondewerknemers.nl om werkgevers te helpen bij het financieel gezond houden van hun werknemers.