Keuzevrijheid in de uitkeringsfase: internationale ervaringen

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 1 2019

MARCEL LEVER, EDUARD PONDS, RIK DILLINGH EN RALPH STEVENS, CPB Rubriek: Internationaal
Geplaatst op 28-02-2019
Keuzevrijheid in de uitkeringsfase: internationale ervaringen Meer keuzevrijheid in de uitkeringsfase is onderdeel van het maatschappelijke debat over mogelijke aanpassingen van het Nederlandse pensioenstelsel, aldus de Perspectiefnota van SZW (2016). Nederland is een van de weinige landen waarin deelnemers aan de tweede pijler hun pensioen volledig uitgekeerd krijgen in de vorm van een levenslange annuïteit. Wel bestaan er enkele keuzemogelijkheden, onder meer wat betreft de aanvangsleeftijd (eerder of later) en het uitkeringsprofiel (hoog-laag). Hoe zit dat nou in andere landen?

ep

Marcel Lever en Eduard Ponds schreven voor PBM een samenvatting van de Netspar paper ‘Keuzevrijheid in de uitkeringsfase: internationale ervaringen’.

Deelnemers aan kapitaalgedekte pensioenregelingen in andere landen hebben veelal meer mogelijkheden om (een deel van) het opgebouwde pensioenvermogen in één keer op te nemen. Deelnemers in Nederland geven in onderzoeken aan dat zij belangstelling hebben voor een beperkte opname ineens bij pensionering.

Doel paper
Het doel van de Netspar paper ‘Keuzevrijheid in de uitkeringsfase: internationale ervaringen’ is om lessen te trekken uit internationale ervaringen met meer keuzevrijheid in de uitkeringsfase en met de vormgeving van de bijbehorende keuzearchitectuur. Hierbij maken we gebruik van de ervaringen met meer keuzevrijheid in DC-regelingen in Australië, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland. De pensioenstelsels van deze landen scoren hoog op internationale ranglijsten. De ervaringen met keuzevrijheid in andere landen zijn in het paper beschreven aan de hand van een checklist:
- Welke keuzevrijheid hebben deelnemers in andere landen in de uitkeringsfase?
- In hoeverre maken deelnemers in andere landen daar gebruik van?
- Welke financiële en andere prikkels sturen de deelnemer in de keuze tijdens de uitkeringsfase?
- Waaraan besteden zij een opname ineens (lumpsum)?

Internationaal overzicht

cpb1

Tabel 1: Keuzevrijheid in de uitkeringsfase van kapitaalgedekte pensioenen

In Australië, het VK en Zwitserland heeft de individuele deelnemer veel keuzevrijheid. In deze landen kunnen deelnemers aan DC-regelingen kiezen tussen een levenslange uitkering, geleidelijke opname of opname ineens van het opgebouwde pensioenvermogen.
In Denemarken en Zweden is de keuzevrijheid beperkt door de sociale partners en/of de overheid, maar die is wel ruimer dan in Nederland. In Denemarken is er keuze tussen een levenslange uitkering en een uitkering ineens of van beperkte duur, maar de keuze voor een uitkering ineens of van beperkte duur is begrensd. In Zweden kunnen deelnemers kiezen tussen een tijdelijke of een levenslange uitkering. Een uitkering ineens is alleen mogelijk bij heel kleine pensioenen.

Algemene observaties uit internationaal overzicht
De internationale ervaringen leren dat de keuzes van deelnemers medebepaald worden door standaardopties en door financiële prikkels. Voor deelnemers met weinig inkomen en/of vermogen kan het aantrekkelijk zijn om het pensioenvermogen snel op te nemen vanwege het recht op inkomensafhankelijke regelingen. Voor deelnemers met meer inkomen en/of vermogen is het veelal aantrekkelijk om het vermogen juist zeer geleidelijk op te nemen, bijvoorbeeld vanwege een lagere lastendruk of ter bescherming tegen een laag inkomen bij een lange levensduur. In landen met volledige keuzevrijheid is de vraag naar en/of het aanbod van levenslange uitkeringen dikwijls beperkt. Inkomensafhankelijke regelingen voor lage inkomens stimuleren opname ineens, sterk progressieve belastingtarieven stimuleren geleidelijke of levenslange uitkeringen.

Veel genoemde doelen voor besteding van een uitkering ineens zijn: aflossing van schulden (waaronder hypotheek), aankoop of verbetering van de eigen woning, auto, reizen, spaargeld of belegging en ondersteuning van familie. Deelnemers die deze opname gebruiken voor aflossing van de hypotheek of andere schulden, aanschaf of verbetering van de eigen woning of aanschaf van duurzame consumptiegoederen hebben hier langdurig profijt van.

Voor- en nadelen van meer keuzevrijheid
De verplichting om het pensioen om te zetten in een annuïteit biedt meer bescherming tegen het risico op een laag inkomen bij een lang leven en vermindert het beroep op de overheid voor inkomensondersteuning. Keuzevrijheid in de uitkeringsfase biedt deelnemers meer flexibiliteit in de aanwending van hun vermogen. Dit kan bijvoorbeeld aantrekkelijk zijn als deelnemers wegens afnemende vitaliteit meer nut ontlenen aan consumptie op 67-jarige leeftijd dan op 85-jarige leeftijd. Het kan bovendien mogelijke herverdeling van deelnemers met een lage levensverwachting naar deelnemers met een hoge levensverwachting verminderen. In landen met veel keuzevrijheid worden dikwijls weinig annuïteiten verkocht. Soms is de markt voor annuïteiten zelfs bijna verdwenen na afschaffing van prikkels om annuïteiten te kopen. Het ontbreken van een goed werkende markt voor annuïteiten doet afbreuk aan de welvaart van deelnemers die daar wel behoefte aan hebben. De voor- en nadelen van verplichte annuïteiten zijn samengevat in tabel 2.

cpb2

Dit artikel is een samenvatting van de Netspar Paper ‘Keuzevrijheid in de uitkeringsfase: internationale ervaringen’ juni 2018. Geschreven door Marcel Lever, Eduard Ponds, Rik Dillingh, Ralph Stevens.