Van de Britten moeten wij het niet hebben!

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 3 2020

JAN TAMERUS, ACTUARIS PGGM Rubriek: Internationaal
Geplaatst op 30-07-2020
Van de Britten moeten wij het niet hebben! Het Verenigd Koninkrijk gold ooit als een gidsland op pensioengebied. Dat is niet meer. De pensions bubble en de ideologie van de vrije markt hebben een hele generatie Britten opgezadeld met een pensioengat. Met NEST probeert de overheid de pensioenopbouw weer nieuw leven in te blazen. Een verplichte DC-regeling met opt-out. En vooralsnog een veel te lage premie. Er is nog een lange weg te gaan. Zover laten we het in ons land niet komen. Met dank aan onze Rijnlandse cultuur en de vakbonden.

Begin jaren negentig ontstond de eerste barst in de Britse oudedagsvoorziening. Werknemers mochten hun staatspensioen opvragen en met het opgebouwde kapitaal op de markt hun heil zoeken: het ‘personal pension plan’. Een groot schandaal was geboren. De documentaire ‘The Pensions Bubble’ laat zien wat er vervolgens gebeurde. De pensioenpotten liepen leeg, opgegaan aan verkeerde keuzes en dure adviezen. Een mooi stelsel is zo om zeep geholpen.

De oorzaak van de Britse ellende? De onder Thatcher ingezette neoliberale marktorde. De vrije markt met eigen initiatief en winstoogmerk verving de overheidsbemoeienis. En de vakbonden? Die waren door Thatcher monddood gemaakt. De markt kreeg in het Verenigd Koninkrijk vrij spel in het van oudsher sociale domein. Een nieuwe school in actuarieel denken kwam op. De financiële markteconomen wonnen het van de sociale DB-aanhangers. De marktwaardering van alle balansposten van alle ondernemingen werd de maat in het internationale toezicht. Ook van pensioenfondsen, die door de nieuwe school werden gezien als financiële instellingen. Dat betekende dat ook de DB-verplichtingen op de balans van het pensioenfonds een marktwaarde kregen.

Markt kreeg vrij spel
De aandeelhouders dwongen vervolgens ondernemingen hun DB-regelingen, die door de marktwaardering en de daaraan inherente volatiliteit zwaar op de balans drukten, te stoppen en hun DB-fondsen te sluiten. Defined contribution werd ingevoerd. Dit gebeurde op een veel te laag premieniveau van 8 à 10%, en zonder duidelijkheid over een te bereiken pensioenniveau. In het Verenigd Koninkrijk is sindsdien de tweede pijler een individueel financieel product (sparen, beleggen), zoals er zo vele zijn. In het (Britse) defined contribution denken is de pensioenpot op pensioendatum het referentiekader. Het is niet een pensioenproduct en dus gericht op een geambieerde vervangingsratio na pensioendatum. De tweede barst in de Britse oudedagsvoorziening.

Pensioenbubbel voorkomen
Een pensioenbubbel hebben we in ons land kunnen voorkomen. Onder de kreet ‘Naar meer marktwerking in de pensioensector’ zag minister Gerrit Zalm van Financiën destijds wel wat in een persoonlijk pensioen waarmee men op de markt zelf zijn pensioen op maat kon uitzoeken bij een uitvoerder naar eigen keuze. Maar de vakbonden, in de Rijnlandse overlegeconomie van Nederland nog steeds een volwaardige partij, hebben die Britse aanpak in de Stichting van de Arbeid kunnen tegenhouden. Het Britse ‘personal pension plan’ druist in tegen de kerntaak van pensioenfondsen; het ontzorgen van hun deelnemers. Juist om hen te behoeden voor verkeerde en te dure keuzes die individuen maken in een markt die ondoorzichtig is en ‘for profit’ werkt. We zien dat in ons land nu bijvoorbeeld weer gebeuren met flexwerkers en zzp’ers. Zij hebben, deels door eigen onwil, geen toegang tot pensioenfondsen en de ouderen onder hen moeten óf een torenhoge premie betalen voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering óf worden gewoon geweigerd door de verzekeraars.

Bestendig pensioen
De internationale beweging in het toezicht hebben we wél over ons pensioenstelsel heen gekregen. De druk vanuit Financiën en DNB was te groot om dit tegen te houden. De vakbonden hebben het FTK niet gewild. De pensioensector zelf ook niet. Immers, het FTK biedt niet de ruimte die nodig is voor een bestendig, koopkrachtig en betaalbaar pensioen om de eenvoudige reden dat de markt geen voorwaardelijke indexeringsverplichtingen kan waarderen. En, omdat de markt geen waarde kan bepalen voor een tweede belangrijke functie van pensioenfondsen, het juist opheffen van marktfalen. In het pensioenfonds delen opeenvolgende generaties deelnemers niet op de financiële markt verhandelbare risico’s zoals langleven en inflatie in solidariteit met elkaar. Pensioen, zo vinden wij, is meer dan een financieel product.

In het pensioenakkoord van 2011 werd wel de conclusie getrokken dat DB met zijn onvoorwaardelijke pensioenrechten niet houdbaar is. Daarin verschillen we niet van het Verenigd Koninkrijk. Maar anders dan de Britten kozen wij in dat pensioenakkoord niet voor DC, maar voor defined ambition. Omdat we zonder duidelijke ambitie, net als de Britten, al snel (veel) te weinig premie zouden inleggen. Dan zouden ook wij een verloren pensioengeneratie hebben laten ontstaan.

Het defined ambition van het pensioenakkoord uit 2011 is er toen niet gekomen. Het nieuwe pensioenakkoord pakt de draad van het ambitiepensioen weer op. Ook omdat dit past op het sociale belang van economisch en sociaal zelfstandige ouderen, dat vraagt om een pensioendoel als richtsnoer. Gezien zijn omvang is de Nederlandse tweede pijler onderdeel van onze nationale sociale zekerheidsarrangementen, die in het leven zijn geroepen om risico’s te kunnen delen. Geheel in de traditie van het Rijnlandse denken.

Voorkom pensioengat
De vakbonden knokken al jaren onder het motto ‘pensioen voor alle werkenden’ voor deelname van flexwerkers en zzp’ers in pensioenregelingen en toegang tot de bescherming van de collectiviteit en solidariteit in pensioenfondsen. En zij blijven zich sterk maken voor de intergenerationele solidariteit. Dat is maar goed ook. Collectiviteit, solidariteit en verplichtstelling zijn vanuit welbegrepen eigenbelang de pijlers onder ons pensioenstelsel. Deze pijlers hebben Nederland de breedste pensioendekking en de grootste pensioenpot, gerelateerd aan BBP, ter wereld gegeven. Als gevolg daarvan is de armoede onder ouderen het laagst in de wereld. En ze passen meer dan ooit in de nieuwe, niet langer louter op de vrijemarkteconomie gebaseerde, moraal van samen leven. Als we de intergenerationele solidariteit uit ons stelsel slopen, halen we de ziel uit onze pensioenfondsen. Laat de verloren Britse pensioengeneratie een les zijn voor ons pensioenstelsel!

Jan Tamerus schreef deze column, die een bewerking is van een eerdere column in Pensioen Pro, op persoonlijke titel.