Datagedreven pensioenadvies vraagt goede communicatie

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 4 2019

SANDER KLOUS, PARTNER DATA & ANALYTICS, KPMG EN PROFESSOR BIG DATA ECOSYSTEMS, UVA Rubriek: Nieuwe ontwikkelingen
Geplaatst op 06-11-2019
Datagedreven pensioenadvies vraagt goede communicatie Deelnemers kunnen steeds meer aan de knoppen draaien van hun eigen pensioenvoorziening. Met slimme data-analyses kunnen we ook voorspellen wat de gevolgen van hun keuzes zijn. Nu het stelsel individualiseert zullen partijen hier zeker op inspringen met mooie producten en diensten, waarbij algoritmes een grote rol spelen. Om het vertrouwen in al dat maatwerk te winnen is het essentieel dat we zorgen dat die complexe analyses op de juiste manier worden uitgelegd.

Rap voortschrijdende maatschappelijke digitalisering maakt ons leven niet alleen gemakkelijker, maar genereert ook een grote voorspelkracht op tal van gebieden. Het gebruik van data maakt het mogelijk om te voorspellen wanneer spoorwissels onderhoud nodig hebben, of sollicitanten geschikt zijn voor een vacature, in welke buurten er waarschijnlijk veel blauw op straat nodig is en nog een eindeloze reeks aan andere toepassingsmogelijkheden. Die voorspelkracht speelt ook een rol in de pensioenwereld, die eigenlijk van nature altijd al draaide om het voorspellen. Een pensioenfonds moet immers voorspellen hoe lang een populatie deelnemers leeft en zorgen voor voldoende kapitaal voor uitkeringen door het juiste beleggingsbeleid. Die voorspelbaarheid gaat ook in de pensioenwereld naar een nieuw niveau. Met een veelheid aan data kunnen algoritmen zelfs inschatten hoe oud iemand wordt. Google heeft op dit vlak al wat inkijkjes gegeven in wat er mogelijk is. De toegenomen voorspelkracht zorgt voor een nieuwe realiteit ten aanzien van de solidariteit. We krijgen immers voor het eerst minutieus inzicht in de verschillen tussen individuele verwachtingen en weten dus als deelnemer hoeveel van onze ingelegde premie (waarschijnlijk) bijdraagt aan het pensioen van een ander. Of andersom; hoeveel iemand anders ons subsidieert.

Pensioenwereld moet anticiperen

Soms wordt gesteld dat daarmee het bestaansrecht van een pensioenfonds eindigt. Dat is echter niet het geval. Ook als de voorspelkracht chirurgische precisie krijgt is het nodig om risico’s te delen met een groot aantal anderen. Immers, ook al zou je als individu hypothetisch met 98% zekerheid kunnen voorspellen dat je 89 jaar en 2 maanden wordt, dan kun je het jezelf nog steeds niet veroorloven om dat risico van 2% te nemen. Want dan zou je kapitaal tot nul zijn gereduceerd op die leeftijd. En dan zou er dus na die datum geen geld meer over zijn mocht je ‘onverhoopt’ toch wat ouder worden. Er is echter nog een heel ander gevolg van de toegenomen voorspelkracht waar de pensioenwereld op moet anticiperen. Dat heeft alles te maken met de verdergaande individualisering van het pensioenstelsel. Dat is ook zichtbaar in het nieuwe pensioenakkoord. De eenheidsworst van vroeger maakt plaats voor maatwerkvoorzieningen. Mensen kunnen steeds meer zelf bepalen welke investeringskeuzes ze maken voor hun pensioenopbouw en welke risico’s ze daarbij willen nemen. Bijvoorbeeld op welke leeftijd ze met (deeltijd)pensioen willen gaan, of ze op pensioendatum een deel van hun pensioenvermogen in een keer willen ontvangen of dat ze tussentijds geld uit hun pensioenpot willen halen om een hypotheek af te lossen. Voor dergelijke keuzes geldt dat de voorspelbaarheid van de gevolgen door data en slimme algoritmes ook steeds beter wordt. Adviseurs zullen hun klanten steeds beter kunnen voorrekenen hoe hun keuzes zullen uitpakken. En waarschijnlijk zullen er ook steeds meer (en geavanceerdere) onlinetools daarvoor beschikbaar komen om het allemaal zelf in de gaten te kunnen houden. Er is echter een belangrijke keerzijde aan deze individualisering. Het stelsel wordt al decennialang steeds complexer en met de nu ingeslagen weg van individualisering zal die complexiteit steeds verder toenemen.

Ingewikkelde financiële plaatjes begrijpen
Complexiteit is niet zonder gevaar. De bankencrisis is heeft het bewezen. Bankiers gaven achteraf toe dat ze sommige financiële producten, zoals de ondoorzichtige rommelhypotheken, eigenlijk niet doorgrondden. De gevolgen zijn bekend.
Van deze les kunnen we in de pensioensector leren. Professionals in die sector moeten, ook als ze geavanceerde algoritmes gebruiken, weten wat ze aan het doen zijn en hoe de individuele adviezen onder de motorkap tot stand komen. Minstens even belangrijk is dat de deelnemer zelf (enig) begrip moet hebben op dat punt. Er ligt een flinke uitdaging op tafel om dergelijke op data gebaseerde adviezen op een eenvoudige manier uit te leggen. We mogen van een professional immers verwachten dat deze tijd en moeite investeert om de complexiteit te doorgronden en dat die daar ook de capaciteiten voor heeft. De gemiddelde deelnemer gaat dat niet doen. Op zijn minst een deel van de mensen kan en wil zich niet bezighouden met ingewikkelde financiële plaatjes voor de verre toekomst. Hij of zij wilt eigenlijk alleen maar weten hoe vaak hij (in overdrachtelijke zin) op vakantie en uit eten kan.

Communicatie
Het is een communicatieve uitdaging die niet te onderschatten is. Onder meer omdat deelnemers nu schrikbarend weinig weten over hun pensioen. Een onderzoek1 van de pensioenfederatie wees uit dat 79% van de mensen denkt dat het pensioenstelsel een omslagstelsel is, waarin de werkenden van nu premie betalen voor de uitkering van de gepensioneerden van nu. Het onderzoek stelt ook vast dat dit bepalend is voor het vertrouwen. Werknemers die denken dat we een omslagstelsel hebben, hebben minder vertrouwen in zowel het pensioenstelsel als in hun eigen pensioenfonds. Dat doet direct denken aan een onderzoek2 van KPMG (juni 2019) naar het vertrouwen van burgers in algoritmes in de financiële sector. Dat vertrouwen bleek vrij laag. Maar een in dit kader minstens even belangrijke constatering: het vertrouwen was veel hoger onder de groepen respondenten die enige kennis hadden over wat algoritmes zijn en welke functie algoritmes kunnen vervullen.

Conclusie
Het succes van het persoonlijk pensioen zal (mede) afhangen van de vraag of de sector in staat is de complexiteit op een laagdrempelige wijze te communiceren naar de deelnemers. En daarmee de betrouwbaarheid en ethische aspecten waarborgen. Alleen dan zal er vertrouwen ontstaan. En dat vertrouwen is essentieel voor elk pensioenstelsel.

1 https://www.pensioenfederatie.nl/stream/ deelnemersonderzoekrapportagepensioenfederatie.pdf
2 https://home.kpmg/nl/nl/home/insights/ 2019/06/vertrouwen-van-de-nederlandse-burgerin- algoritmes.html