Review ‘Waartoe zijn pensioenfondsen op aarde?’ van Jan Tamerus c.s.

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 4 2020

OTTO HULST, ST. PENSIOENFONDS VAN DE KAS BANK Rubriek: Nieuwe ontwikkelingen
Geplaatst op 29-10-2020
Review ‘Waartoe zijn pensioenfondsen op aarde?’ van Jan Tamerus c.s. “Er gaat geen dag voorbij zonder slecht nieuws over pensioenfondsen. Ze indexeren al jaren niet, al een paar jaar dreigen zij met pensioenverlagingen, ze beleggen in verkeerde zaken, ze hebben geen goed antwoord op de gedaalde rente, ze beleggen niet voldoende duurzaam, administratiesystemen en informatietechnologie haperen, enzovoort, enzovoort. Het vertrouwen in de eens zo betekenisvolle pensioenfondsen is op een historisch dieptepunt beland”.

Deze alinea in het boek maakt duidelijk dat er genoeg aanleiding is om een boek te schrijven over wat er niet goed gaat met pensioenfondsen. Reden te meer om zeer enthousiast te zijn over de titel: Waartoe zijn pensioenfondsen op aarde. Dit boek geeft kort een antwoord op de hoofdvraag en beschrijft uitvoerig de problematiek die vandaag de dag speelt en hoe wij daar gekomen zijn. Dat maakt het bijzonder nuttig in de huidige discussie rondom het nieuwe pensioenstelsel.

cover

Van waar zijn we gekomen?
Voor wie nog niet zo lang meeloopt in de pensioensector is de inleiding van dit boek een verademing. Je wordt meegenomen door de auteur in wat er de afgelopen dertig jaar heeft gespeeld. Een belangrijke conclusie van de auteur is dat de pensioensector het fundament (de verankering in de maatschappij) heeft verwaarloosd. Wij zijn niet in staat geweest om te reflecteren en zo de bredere context te zien, om vanuit die context met elkaar in een open dialoog oplossingen te kunnen vinden. Er is een verwijdering ontstaan tussen de pensioensector en de toezichthouder. In plaats van elkaar op te zoeken, is de verwijdering alleen maar groter geworden. De politiek was in die periode afwezig. Dit heeft pensioenfondsen en hun bestuurders het vertrouwen gekost van hun deelnemers, de kern van hun legitimiteit. Pensioenfondsen ontzorgen de deelnemers namelijk niet in hun financiële oude dag. Wat wel de kerntaak is. Als sector, als (besturen van) pensioenfondsen en als hun adviseurs hebben wij in feite nagelaten op te komen voor de belangen van onze deelnemers.

Onderscheid socialen en financiëlen
In de inleiding wordt het onderscheid gemaakt wat een belangrijk thema is in het boek: sociaal versus financieel. Diegenen die vanaf links komen (de socialen) moeten een droom (defined benefit) loslaten. Diegenen die van rechts komen (de financiëlen) verbinden zich aan de neoliberale economische orde waarin de markt bepaalt en waarin aandeelhouderswaarde als de enige doelstelling wordt gezien van ondernemen. Een economische orde die pensioenfondsen ziet als financiële instellingen die je ook gewoon kunt sluiten, als dat de onderneming beter uitkomt. In het boek wordt vooral de voorkeur gegeven aan het kamp van de socialen. En dat is jammer. Hierdoor verliest het boek zijn objectieve benadering, die je mag verwachten als het gaat om erachter te komen waartoe pensioenfondsen op aarde zijn.

Waartoe op aarde
In de inhoudelijke bijdragen van verschillende gastauteurs wordt dieper ingegaan op de hoofdvraag. Vanuit historisch perspectief is de werknemer zelf verantwoordelijk voor het sparen van pensioen. Hij moet zich realiseren dat hij uit zijn loon moet sparen voor later, als hij te oud is geworden om loon uit arbeid te kunnen verdienen. Maar zover is de werknemer nog niet. In de eerste plaats is zijn loon daartoe onvoldoende. De werkgever moet dat loon dus eerst verhogen. In de tweede plaats realiseert de werknemer zich niet dat hij moet sparen voor later, dan wel stelt hij spaarbeslissingen uit ten faveure van directe consumptie. Hij moet dus worden gedwongen door de werkgever. In de derde plaats is de verzekeringsmarkt voor het individu niet voldoende inzichtelijk en erg duur. Dat leidt tot verkeerde beslissingen en te weinig en/of te duur pensioen. De werknemer moet dus worden geholpen en tegen zichzelf in bescherming worden genomen.

In pensioenfondsen wordt collectief vermogen beheerd voor grote groepen van individuele deelnemers. Dit wordt als belangrijkste asset van het pensioenfonds genoemd. Echter, voor de deelnemers zijn beleggingen van pensioenfondsen risicovol, anoniem, onbegrijpelijk en ontastbaar. Hierdoor draagt dit niet bij aan het broze vertrouwen van de belanghebbenden in het pensioenfonds. Door nieuwe digitale technieken te omarmen kan de afstand tussen pensioenfonds en deelnemer worden verkleind en pensioen persoonlijker gemaakt.

Conclusie
De rol van pensioenfondsen wordt als volgt samengevat: het ontzorgen van hun deelnemers bij hun financiële oude dag in een duurzame, veilige, leef-, woon-, werk- en zorgomgeving. Het pensioenfonds is tegelijkertijd een gemeenschap van leden, de deelnemers. Voor hen treedt het bestuur op als trustee, die de belangen van zijn leden-deelnemers adequaat en evenwichtig behandelt en die de ingelegde premies beheert.

De auteur maakt duidelijk dat dit alleen mogelijk is als wij overstappen naar defined ambition. Dit is een synthese tussen het onhoudbare defined benefit en het ons niet passende defined contribution. Door de beleggingen meer in dienst te stellen van de maatschappij zonder daarbij de zorg voor een goed en stabiel rendement uit het oog te verliezen, helpen pensioenfondsen hun deelnemers om niet alleen een goed pensioen te genieten, maar ook om een leefbare wereld na te laten aan de komende generaties. Dan doen pensioenfondsen waartoe ze op aarde zijn.