Goede Europese stresstest nuttig voor crisis

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 3 2020

LENNART VAN ANDEL, DE NEDERLANDSCHE BANK, ALLARD BRUINSHOOFD, DE NEDERLANDSCHE BANK EN NIELS KORTLEVE, PGGM Rubriek: Risicomanagement
Geplaatst op 28-07-2020
Goede Europese stresstest nuttig voor crisis De coronapandemie stelt de gezondheidszorg voor uitdagingen van ongekende omvang. De reële economie wordt wereldwijd hard geraakt. Financiële markten lieten, ondanks forse ingrepen door overheden en centrale banken, historische koersverliezen zien. In elke crisissituatie ligt de aandacht in eerste instantie op het blussen van de brand. Pensioenfondsen richten zich aanvankelijk daarom op de continuïteit van kritische bedrijfsprocessen.

lva

nk

Deze kritische bedrijfsprocessen zijn de uitbetaling van pensioenen, de inning van pensioenpremies en het beheersen van het beleggingsbeleid op de sterk gedaalde en zeer volatiele financiële markten.
Zodra de eerste stofwolken zijn neergedaald wordt de blik weer meer naar voren gericht. Pensioenfondsen en sociale partners vragen zich in deze fase af wat de daling van dekkingsgraden betekent voor de toekomstige pensioenbetalingen en -premies. Toezichthouders en overheid brengen in dit stadium ten behoeve van beleidsvorming de collectieve effecten op vervangingsratio’s en de macro-economische gevolgen van de lagere solvabiliteit in kaart.

De Europese pensioenstresstest uit 2019 biedt goede aanknopingspunten om deze wezenlijke vragen te beantwoorden. Uiteraard sluit het feitelijke verloop van een crisis nooit aan bij het laatste in een stresstest beschouwde scenario. Maar het raamwerk van de laatste Europese pensioenstresstest, in het bijzonder de daarin opgenomen kasstroomanalyse, biedt wel handvatten. In 2019 deden vooral de grootste Nederlandse pensioenfondsen – met gezamenlijk 60% van het Nederlandse pensioenvermogen – mee aan de stresstest. De volgende pensioenstresstest is in 2022. In de tussentijd wil EIOPA de stresstest doorontwikkelen. De Europese ambitie is om bij volgende stresstesten steeds meer Nederlandse pensioenfondsen mee te laten doen. Dit maakt de vraag naar de toegevoegde waarde van de testresultaten aan de bestuurstafel extra relevant.

Europese stresstest
Het doel van de periodieke Europese stresstest is tweeledig:
1. Het beoordelen van de weerbaarheid van pensioenfondsen voor financiële schokken.
2. Het inzichtelijk maken van de impact op de reële economie en de financiële stabiliteit.

De stresstest behandelt DB- en DC-regelingen apart. Voor DB-regelingen is de impact van het beschouwde stressscenario op de balansen doorgerekend. Dat gebeurt enerzijds op nationale waarderingsmethodes (het FTK voor de Nederlandse fondsen) en anderzijds – ter vergroting van de vergelijkbaarheid – ook op een geüniformeerde methode. Voor DC-regelingen is gekeken naar de impact op vervangingsratio’s. Vooruitlopend op de Brexit heeft het VK in 2019 niet meegedaan. Door de relatief erg grote Nederlandse pensioensector domineert Nederland nu de DB-resultaten (ruim 75%).

Meerwaarde kasstroomanalyse
EIOPA heeft de stresstest in 2019 uitgebreid met een kasstroomanalyse. Die projecteert naar de verre toekomst welke middelen jaarlijks een pensioenfonds in- en uitstromen. Dat zijn de jaarlijkse premies en uitkeringen, maar ook de toegekende toeslagen en/of kortingen.

Anders dan de balansbenadering geeft de kasstroomanalyse daarmee inzicht in de timing en omvang van de effecten van een stressscenario op de ontvangsten en uitbetalingen van pensioenfondsen. Daarnaast laat de kasstroomanalyse toe om verwachte rendementen en toekomstige opbouw in de projectie mee te nemen.
Daarmee geeft de kasstroomanalyse fondsbesturen relevantere informatie voor het vaststellen van beleid. En voor toezichthouders en overheden geeft de analyse beter toepasbare informatie om de impact van het stressscenario op economie en financiële stabiliteit te bepalen.

Inzichten uit de 2019-stresstest


dnb1

Figuur 1 toont het effect van het stressscenario op de uitkeringen van Nederlandse DBregelingen, uitgesplitst naar voorwaardelijke toeslagverlening en de toegepaste kortingen. Deze uitsplitsing vergroot het inzicht in de impact van het stressscenario1. De figuur toont dat pensioenkortingen die als gevolg van het stressscenario worden doorgevoerd geleidelijk tot lagere uitkeringen leiden (de blauwe staafjes). De door het stressscenario verlaagde toeslagverlening heeft pas op de wat langere termijn enige negatieve impact (de groene balkjes). Dit komt omdat op basis van de startdekkingsgraden (peildatum jaareinde 2018) in de eerste jaren van de projectie ook zonder stressscenario al nauwelijks toeslagverlening werd verwacht.

dnb2

Met de kasstroomanalyse kan ook worden ingeschat welke doorwerking het stressscenario via de pensioensector heeft op de reële economie (zie figuur 2). De figuur toont de macro-economische effecten van de lagere kasstromen uit figuur 1 op de Nederlandse economie2. Hieruit blijkt dat schokken vanuit de pensioensector een langdurig effect op de bestedingen van huishoudens hebben, uiteindelijk wel 4% van de consumptie. Deze effecten via de pensioensector komen bovenop de – hier niet getoonde – directe effecten van het stressscenario op de reële economie.

Ontwikkeling kasstroomanalyse
Met twee mogelijke verbeteringen kan de kasstroomanalyse fondsbesturen nog meer inzicht bieden in de impact van het stressscenario op hun deelnemers. En daarmee bijvoorbeeld bijdragen aan de communicatie over de impact van grote negatieve schokken op het pensioen.

Ten eerste het toepassen van de kasstroomanalyse op alle typen pensioenregelingen, dus ook op DC-regelingen. De kasstroomanalyse kan men op eenduidige wijze op elke pensioenregelingsvorm toepassen. De analyse is daarom bij uitstek geschikt om de uitkomsten van alle Europese pensioenregelingen te sommeren om het totaaleffect van het stressscenario in beeld te krijgen. Dat wordt des te belangrijker na invoering van het nieuwe Nederlandse pensioencontract, dat in de Europese stresstest vermoedelijk als premieregeling zal worden geclassificeerd. Ook internationaal verschuift het gewicht naar premieregelingen, een trend die door de Brexit bovendien is versneld omdat het VK in de stresstest een relatief groot gewicht aan DB-regelingen inbracht.

Ten tweede kan de meerwaarde van de kasstroomanalyse worden vergroot door het inzoomen op de effecten van de verlaagde pensioenuitkeringen voor (groepen van) deelnemers. Daartoe kunnen de kasstromen voor (groepen van) deelnemers worden omgezet naar vervangingsratio’s, net als nu in de stresstest voor DC-regelingen al gebeurt. Ook op dit vlak kunnen de inzichten voor uitkerings- en premieregelingen dan uniform worden meegenomen.

Conclusie
In crisistijd ligt de aandacht van de maatschappij en de pensioensector begrijpelijkerwijs bij de directe crisisbeheersing en het mitigeren van de directe economische gevolgen. Naarmate we onze grip op de coronacrisis vergroten, zal de aandacht geleidelijk verschuiven naar de effecten van de crisis op langere termijn.

Het verder ontwikkelen van de kasstroomanalyse is daarbij een relatief eenvoudig en tegelijk relatief nuttig instrument. Zo’n analyse sluit aan bij door veel fondsen gehanteerde deterministische scenario’s en ALM. Als fondsen zo’n analyse voor de Europese stresstest al hebben doorgerekend, dan kunnen ze die in een crisisperiode gebruiken. Wat Nederland betreft wordt er vol ingezet op de kasstroomanalyse in de Europese stresstest. De Pensioenfederatie en toezichthouder zijn hierin samen opgetrokken en blijven dat ook voor wat betreft verdere ontwikkelingen doen.

dnbkader

1 In een artikel doen Agnes Joseph c.s. voorstellen voor nog verdere uitsplitsing (zie Agnes Joseph, Niels Kortleve, Siert Vos en Wilfried Mulder, ’How to improve EIOPA’s stress test’, IPE, januari 2020.
2 Zie DNBulletin: Stresstest: Schok op financiële markten werkt lang door op pensioenen en economie, 17 december 2019.