Scenario’s en besturen tijdens coronacrisis

Uitgave: Pensioen Bestuur & Management (PBM) nummer 4 2020

ADRI VAN DER WURFF, ONGEBONDEN EN ONAFHANKELIJKE PENSIOENPROFESSIONAL Rubriek: Risicomanagement
Geplaatst op 03-11-2020
Scenario’s en besturen tijdens coronacrisis Dat de pensioenfondsen geraakt zijn en nog verder geraakt gaan worden door de verspreiding van het coronavirus is duidelijk. Terwijl we in juli in Nederland de eerste golf gehad dachten te hebben lieten met name de USA zien dat te snel versoepelen letterlijk levensgevaarlijk is. De gevolgen voor de gezondheidszorg zijn wereldwijd zeer ernstig en ook economisch kan de rampspoed fors zijn. Toch lieten de aandelenbeurzen in de eerste twee kwartalen geen uniform pessimistisch beeld zien.

Van somber veranderen ze in optimistisch als bijvoorbeeld de mogelijkheid van werkende vaccins waarschijnlijker wordt. De onzekerheid is groter dan ooit. De aandelenbeurzen bieden dan ook – net als de rentestanden – geen vaste bakens voor de toekomst. En het is de vraag of we nog veel hebben aan de ALM-modellen van één of twee jaar geleden. Hoe kunnen pensioenfondsbesturen in tijden van corona nog verstandig besturen?

Wat is verstandig?
Er is heel wat afgeschreven over rationaliteit en verstandige besluitvorming. In elk geval is er een heel scala in het ‘verstandig’ trekken van conclusies en nemen van besluiten. Aan de ene kant hebben we strikt analytischlogische bewijsvoering. De middencategorie bestaat uit empirisch onderbouwde redeneringen met kansrekening, het gebruik van heuristieken, overtuigende verhalen en gewoonten. Aan de andere kant van het spectrum zijn er puur emotiegedreven reacties als het wegspringen voor een slang ook al weet je niet of hij giftig is. Dat laatste voorbeeld laat al zien dat ook emotionele reacties zeer verstandig en adequaat kunnen zijn. Liever een keer te veel weggesprongen dan een keer te veel gebeten.
De context en de uitkomst zijn uiteindelijk vaak bepalend voor het oordeel over de ‘wijsheid’ van de besluitvorming. Met ‘hindsight bias’ kunnen achteraf beslissingen in twijfel worden getrokken die gezien de omstandigheden toch verstandig waren. En in bepaalde contexten worden sommige beslissingen als ‘verstandig’ gezien omdat ze nu eenmaal tot het vaste repertoire horen (zoals diversificatie en ‘rebalancing’ voor pensioenfondsen) terwijl er verstandiger beslissingen denkbaar waren. Maar wat nu? Nu we het hindsightvoordeel nog niet hebben en de context erg ruim is, met beleggingen over de hele wereld, dezelfde wereld waarin een pandemie nog een onbepaalde tijd voortwoekert? Terwijl de toezichthouder nog eens fijntjes wijst op het bestaan van een (potentieel groter) klimaatrisico?

Niet alleen analytische modellen
Juist als er sprake is van veel onzekerheid is het zaak niet alleen te kijken naar de analytische modellen, zoals de ALMberekeningen en de haalbaarheidstoets. De modelonzekerheid is groot. We hebben immers de afgelopen 13 jaar al meer, diepere en hardnekkigere crises gehad dan de modellen ons voorspeld hadden. Om nu volledig op ‘mean reversion’ te vertrouwen lijkt niet verstandig.
Een al langer bestaand instrument is het ‘scenariodenken’, dat de laatste tijd wordt aanbevolen. Er wordt dan gewerkt met alternatieve, zo verschillend mogelijke toekomstbeelden die elk afzonderlijk consistent zijn. Vervolgens wordt er gekeken of er beleid geformuleerd kan worden dat ‘robuust’ is of beleid dat het goed doet of minstens bescherming biedt in zoveel mogelijk van de scenario’s.
Ook kunnen scenario’s helpen bij een ‘pre mortem’ analyse. Het tevoren nadenken over welke samenloop van omstandigheden ons de kop kan kosten. Adviseurs en adviesbureaus bevelen ‘scenariodenken’ aan als hulpmiddel om de toekomstmogelijkheden te verkennen en gelijk te toetsen.

Kijken vanuit ons eigen wereldbeeld
Scenariodenken kan zeker helpen buiten de kaders te denken van de traditionele modellen. Maar er is een maar. Wij bedenken toekomstbeelden vanuit ons eigen wereldbeeld. Dat kan betekenen dat we te optimistisch of te pessimistisch kijken, dat we sommige mogelijkheden over het hoofd zien (de fameuze ‘black swans’) en in het algemeen dat we bij het werken met scenario’s kwetsbaar blijven voor de beperkingen van de menselijke geest. Dezelfde Daniel Kahneman en Amos Tversky van de ‘loss aversion’ en ‘framing’ hebben al in 1982 enkele kanttekeningen geplaatst bij het menselijke vermogen zich verschillende toekomsten voor te stellen. Wat ze in feite behandelen is het menselijke equivalent van een Monte Carlo simulatie en ze spreken dan ook over de ‘simulation heuristic’. Deze onderzoekslijn heeft veel minder aandacht gekregen dan hun andere, gedragseconomische werk, al hebben Kahneman & Miller (1986) nog een poging tot uitwerking gedaan.

De twee belangrijkste waarschuwingen van Kahneman & Tversky voor het ontwerpen van scenario’s zijn:
1. Pas op voor het focussen op het effect van één enkele uitzonderlijke gebeurtenis.
Een voorbeeld is de concentratie in de huidige scenario’s op de pandemie ten koste van de effecten van geleidelijke cumulatieve gebeurtenissen, zoals de geleidelijke daling van de rente en een geleidelijke opwarming van de aarde.
2. Pas op voor de optimisme-bias die ontstaat omdat plausibiliteit onwillekeurig een leidraad is bij het ontwerpen van plannen en zelfs risicoscenario’s: “By its very nature, a plan consists of a chain of plausible links.” Dit mechanisme zorgt ervoor dat de niet-plausibele fouten in de uitvoering of ongerelateerde bijkomende negatieve effecten over het hoofd worden gezien.
Een voorbeeld hiervan is dat in de al langer bestaande scenario’s en waarschuwingen voor een viruspandemie er nooit rekening is gehouden met een eigenaardige president in het Witte Huis en gelijktijdige Black Lives Matter demonstraties.

Scenario’s kunnen helpen. Ze zijn zelfs een essentieel onderdeel van het voorbereiden op de toekomst door pensioenfondsbesturen. Het is echter van groot belang bij het maken van de scenario’s extra aandacht te schenken aan de al te menselijke valkuilen die de scenario’s te optimistisch maken en te veel een voortzetting van het bekende heden.